Page 10 - Menteşe Dergisi Sayı 13

Moğolca, Korece, Japonca, yararını, zararına çok iyi bilirler. ayrı şimdiki zaman biçimi de
Mançu-Tunguzcanın da bir Yüzyıllarca doğanın kucağında bunun en önemli göstergesidir.
arada olduğu ortak ailenin bir yaşamak onlara bu konuda bü- Muğla’nın Kavaklıdere ilçesiyle
üyesi idi. İşte bu ortak dilde yük bilgi ve deneyim kazandır- birlikte çevresindeki birkaç
ünlüyle başlayan sözcüklerin mıştır. Bunu dile de taşımışlar köyde Kalaycı dili/Palleci dili
başında -*p sesi yer alırdı. Ana ve doğadaki bütün bitkilere adında ve 200-300 civarın-
Altayca alt dillere bölünün- ayrı ayrı adlar vermişlerdir. da sözcüğe sahip bir gizli dil
ce, bu *p- Türk dilinde h-’ye Bunlardan yazı dilinde bile konuşulmaktadır. Bölgedeki
dönüşmüştür. Türk dilinin en bilinmeyen birkaçını saymak kalaycı esnafının kendi arala-
eski ses özelliklerini taşıyan gerekirse: gazıyak (kaz ayağı), rında oluşturdukları bu dille,
Halaç Türkçesinde bu özellik tagiyek, iplicek, gılıcotu, gara- yabancılara karşı can ve mal
korunmuştur. Muğla ağızları da mık kökü, devetabanı, tavayak güvenliklerini emniyete almak
hindi, horu, hu gibi sözcükler- (tavuk ayağı), tekesakal, iğne- amacı güdülmüştür. Türkiye’de-
de Türkçenin bu binlerce yıllık lik, kuzlak (kuzu kulağı), dünek, ki birkaç önemli ve özellikli
eski hatırayı taşımaya devam turp otu, çıntar (çam mantarı), gizli dilden biri olan Kalaycı dili
etmektedir. Demek ki Muğ- hardal, dalgan (=ısırgan), gap- de Muğla ağızlarının farklı bir
la’nın hindisi yalnızca şimdiyi çıg, kördili, kırkbeş, kişkincik, yönünü ve ayrı bir zenginliğini
değil, binlerce yıllık geçmişi göbek (mantarı), ilibadı, almeci göstermektedir.
de bir arada göstermekte ve otu, narpuz, ganyaşı (otu), guzu Muğla ağızlarında, bütün Ege
bu yönüyle hindimiz, dün ile göbeği… Yörük ağızlarıyla birleşen bir
bugünü bağlayan sağlam bir Bir dilin zenginliğini gösteren başka özellik daha vardır.
dil köprüsüdür. en önemli belirtilerden biri de Yüzyıllar boyunca çetin doğa
Muğla sokaklarında yaz ayla- nesne, olay ve eylemleri ayrın- koşullarında yaşayan bölge
rında gezerseniz sık sık çoveş tılarına dayanan adlandırmalar insanın konuşmalarında da söz
sözünü duyarsınız. Bu sözün yapmasıdır. Örneğin insanın konusu doğa koşulları yansı-
anlamını hepimiz biliyoruz ama kolu bazı dillerde, omuzdan mıştır. Bunun dildeki en güzel
kökeni nedir, Türkçe mi, başka tırnaklara kadar aynı sözcükle ve somut örneğini hızlı ve seri
bir dilden mi alıntı, bakalım… ifade edilir. Oysa kolun üze- konuşmada görürüz. Bu seri
Muğla ağızlarındaki bu sözün rinde omuz, pazı, dirsek, el, konuşma, “iş insanları”nın ve
kökeni Türkçenin çağmak bilek, parmaklar, tırnaklar gibi “doğa insanları”nın konuşma-
“güneş, ay vb. gök cisimlerinin ayrıntılar vardır. Muğla ağzında sıdır. Çünkü onların zamanları
doğması” anlamındaki fiile da- buna benzer ayrıntılı adlandır- kısıtlı, mekanları ise çetindir.
yanmaktadır. Bu fiilden önce, maları gösteren birçok dil veri- Bu yüzden dilek ve isteklerini
güneş anlamında gelen çağaş si bulunmaktadır. Örn. gelibatı, hızlı bir iletişim sistemiyle bir
adı türetmiş. Bu ad daha sonra gelipduru, geliyoru, gekgelik an önce ifade etmek zorunda-
fonetik evrime uğrayarak fiillerinin hepsi şimdiki zaman- dırlar.
çağaş > çavaş > çovaş > çoveş daki gelmek eylemine işaret SONUÇ
biçimine dönüşmüştür. Karyalı eder. Fakat gelmek eylemini Dil, zihnin aynasıdır. İnsanlar
yazarlar Muğla için “güneşli gösteren bu dört fiilin farklı an- her ne kadar kamusal alanda
yağmurlar ülkesi” demişlerdir. lam inceliklileri bulunur. Eğer resmî yazı dilini kullanıyorlar-
Bu söz o kadar doğru ki, Muğla kişi gelme işini koşarcasına sa da gündelik yaşamlarında
halkı bu “güneş ülkesi”nde hızlı yapıyorsa gekgelik, ondan içinde yetiştikleri toplumun
güneşi adlandırmak için ikinci biraz yavaş yapıyorsa gelipdu- konuşma dilini kullanılırlar. Bu
bir sözcük türetmiştir… ru, biraz daha yavaş ve zaman dil, onların zihin dünyalarını
Muğla ağızlarının bir başka içinde küçük oynamalar varsa ve bellek güçlerini gösterir.
özelliği ise “doğa dili” olma- gelibatı ve gelme işinde hız ve Ülkemizdeki birçok konuşma
sıdır. Muğla insanı yüzyıllar acele kavramı söz konusu de- dilinden biri olan Muğla ağız-
boyunca hem bölgenin doğal ğilse geliyoru fiilleri kullanılır. ları kendine has özellikleriyle
koşulları hem de Yörüklerin Aynı anlama gelen bunun gibi Türkiye’deki diğer ağızlar ara-
göçer yaşamlarından kaynak- dil ögelerinin kullanılması dilin sında farklı bir konuma sahip-
lanan bir zorunluluktan dolayı gücünü ve onu konuşurlarının, tir. Bir yönüyle Eski Türkçenin
ömrünü doğada geçirmektedir. dili yüksek bilinç düzeyinde ve çağdaş Türk lehçelerinden
Bu yüzden doğadaki birçok algıladıklarını göstermektedir. tadımlık esintiler taşıyan bu
yabanıl ve evcil bitkinin ismini, Muğla ağızlarında yer alan 13 ağız diğer yönüyle de yüzyıllar

Menteşe Kültür-Tarih-Sanat / Prof.Dr. Ali AKAR

10 10