Page 32 - mentese_10

İsmail BOZKURT

İktisatçı - Araştırmacı

Devrimci Mithat Pasa’nın

Hürriyet ve Anayasa Mücadelesi

ithat Paşa 1822’de İstan- sorumlu olmaları gerektiğini öngö-
bul’da doğdu. Medre- rüyordu. Çabalarına rağmen Sultan
Mse eğitiminin yanı sıra Abdülaziz bu konuda kendisine ya-
Arapça, Farsça öğrendi. Osmanlı pılan telkinleri kabul etmedi. 1
devletinin son yıllarındaki siyasal Padişah Abdülaziz döneminde generalin Balkanlarda Slavları kış-
ve sosyal yapıda, sürdürülen taas- devlet yönetiminde israf, ihtişam, kırtma ve kargaşaya sürükleyen ça-
subun baskısına karşın, hürriyet ve eğlence ve harem dairesinin kont- lışmalarına göz yumulmasının, Pa-
çağdaş değerlerin yaratacağı etki- rolsüz harcamaları önlenemez du- dişah Abdülaziz’e önemli sorunlar
lerinin önemini bilen bir aydındı. ruma gelmişti. Padişahın tüm olup yaratacağını hatırlatmıştı. 2 Ancak
Avrupa’da bulunduğu dönemde çok bitenler karşısında, vurdumduymaz padişaha yapılan telkinlerin hiç bir
iyi Fransızca öğrendi. Niş, Tuna, tavırları ile akşamları kabinede- yararı olmuyordu.
Bağdat, Manisa ( İzmir ) Valilikleri, ki üyeleri toplayarak orta oyunları İstanbul’da Padişah Abdülazizin
Devlet Şurası Başkanlığı ve Sadra- başlatıyor, nazırların taklitlerini tahttan indirilmesi söylemleri yay-
zamlık yaptı. KendWisine verilen yaptırıp eğlenceler düzenleniyordu. gın hale gelmiştir. Sadrazam Rüştü
valilik görevlerinde il idaresi ve Abdülaziz döneminde dış borçlar Paşa kabinesi son bir ümit olarak,
yerel meclislerin yönetimdeki etki- on yıl içerisinde 25 milyondan 250 padişaha “yeni bir Islahat layihası
leri üzerinde uygulamalı çalışmalar milyon altına çıkmıştı. Hükümetin sunarak”, mali konularda tasarruf ve
başlattı. Valilik görevlerindeki il yönetimine ayrılan gelirler, saray istikrarlı bir yönetim kurulması yö-
yönetimi üzerine her alanda reform harcamalarına yetmiyordu. Rüşvet nünde görüşlerini bildirir. Bakanlar
uygulamalarında bulundu. İl, ilçe ve yolsuzluk görülmemiş derecede Kurulu Adliye Nazırı Mithat Paşaya
meclisleri ve vilayet nizamnamesi artmıştı. Valilikler ve büyük memu- yeni bir layihanın ( raporun ) hazır-
üzerinde geniş çalışmaları yanı sıra, riyetler, Mabeyin tarafından rüşvet latılması kararlaştırılır. Hazırlanan
Emniyet Sandığı ve Ziraat bankası- karşılığında, yetersiz kimselere ve- rapor, Sadrazam Rüştü Paşa tarafın-
nın kurulmasını sağladı. Osmanlı riliyordu. Sadrazam Mahmut Ne- dan, Padişah Abdülaziz’e sunulur.
Avrupa arasındaki yenilik hareket- dim Paşa, imparatorluğu Rus elçisi Rapora hiddetlenen Padişah Abdü-
leri, Tanzimat ve Islahat fermanları İgnatiyef ile görüşerek yönetiyordu. laziz Mithat Paşayı Adliye Nazırlığı
yenilikleri ve uygulamalarının eko- Halbuki bir Rus generali olan İgna- görevinden alır. Mithat Paşa bir süre
nomik, sosyal ve kültürel yapısının tiyef Balkanlarda ve Yunanistan’da açıkta kaldıktan sonra, Yeniden Ad-
incelenmesinde çok yönlü çalışma- kiliselere silah depolatarak, Türkleri liye Nazırlığına atanır. Ancak ülke
larda bulundu. Sancakların il yöne- yok etmek için organize olan komi- gidişini iyi görmediğinden yeniden
timine geçilmesinde yasal düzenle- teleri yönetiyordu. Bu durumdan istifa eder.
meleri hazırladı. habersiz bir dizi olumsuz şartların Padişah Abdülaziz, başmabeyincisi
Mithat Paşa devletin içinde bulun- sürüp gitmesi imparatorluğun hızla Mehmet Beyin aracılığı ile Mithat
duğu ekonomik buhranın aşılması çökmesine neden olacaktı. Bu duru- Paşa’ya istifa nedenini sordurur.
için esaslı bir reforma tabi tutulma- mu görmeyen devlet adamı hemen Mithat Paşa durumu şöyle sıralar;
sını gerekli görüyordu. Reformların hemen yoktu. Herkes durumun so- “1 Devlet idaresine ait bir kanun
ağırlık noktası, Osmanlı tebaasını rumluluğunu Sultan Abdülaziz ile yoktur. 2 İktidara gelenler, devleti
oluşturan yurttaşların ırk ve mez- Sadrazam Mahmut Nedim Paşaya akıllarına estiği gibi yönetmektedir.
hep farkı gözetilmeksizin, devlet yüklüyordu. Devlet borç faizlerinin 3 Askeri nizam bozulmuştur. 4 Mali
yönetiminde meşrutiyeti sağlayan ancak yarı ölçüde ödeyebileceğini işler ise düzeltilmesi kabil olmaya-
anayasal bir meclis kurulmasıydı. ilân etti. cak bir hale gelmiştir. 5 Bu sebeple
Anayasal sistemin kurulması fikrini Mithat Paşa önceden Sadrazam üç dört ay sonra çok vahim olayla-
ilk defa Abdülaziz döneminde baş- Mahmut Nedim Paşanın, tam bir rın çıkması muhtemeldir.” değerlen-
lattı. Mithat Paşa, anayasal sistemde gaflet ve aymazlık içinde, Rus elçisi dirilmesini yapar.
nazırlar ve valilerin meclise karşı İgnatiyef ile oluşan yakınlığını ve bu Bir süre sonra Devlet Şurası Başkanı
Mithat Paşa, Serasker Hüseyin Avni

1 Ord. Prof. Dr. Enver Ziya Karal Osmanlı Tarihi, TTK /7 Baskı 2011 C. VIII Sf. 212
2 Yrd. Doç. Dr. Yavuz ÖZGÜLDÜR, Dr. Serdar ÖZGÜLDÜR, “1876 Anayasası’nın Hazırlanmasında Mithat Paşa’nın Rolü ve Fonksiyonu”, OTAM
Dergisi, Cilt 5,Sayı-5, Sf.311-348, Ankara, 1994.https://dergipark.org.tr/otam/issue/11098/132629

32 32